Het zoveelste artikel over de ‘asielcrisis’
De verslaggeving over de ‘asielcrisis’ is het afgelopen jaar toegenomen, maar asielstromen niet. Hoe berichten media over een crisis die vooral leeft in de verbeelding van de PVV?
Sinds haar oprichting in 2006 heeft de PVV extreme anti-migratie- en xenofobe sentimenten uitgedragen. Haar standpunten sloot de partij jarenlang uit van regeringsdeelname, met een expliciete weigering tot samenwerking van onder meer de VVD. Dit politieke embargo werd doorbroken op 22 november 2023, toen de PVV een verpletterende overwinning behaalde bij de Tweede Kamerverkiezingen. Het kabinet-Rutte IV was kort daarvoor gevallen over het asielbeleid, en opvolger Dilan Yesilgöz had openlijk geflirt met samenwerking met de PVV. Wilders trapte zijn verkiezingscampagne af met de belofte “Nederland weer voor de Nederlanders te laten zijn.” De sentimenten die de PVV lange tijd tot een buitenbeentje in Den Haag veroordeelden, hadden nu haar plaats in de regering verzekerd, als grootste partij.
Voor het eerst regeert de PVV mee, en haar langdurige anti-migratie standpunten galmen door in ambitieuze beloftes om asielstromen in te perken. Een afschaffing van permanente verblijfsvergunningen, het intrekken van de spreidingswet, en beperkingen op gezinshereniging. Met het oog op dit ‘strengste asielbeleid ooit’ kondigde minister Marjolein Faber (PVV) op 13 september 2024 het plan aan om een officiële asielcrisis uit te roepen. Door het uitroepen van deze noodtoestand had Faber gehoopt het parlement te omzeilen en streng asielbeleid door te voeren.
Volgens veel juridische experts, politieke oppositiepartijen en mensenrechtenorganisaties is er geen sprake van een asielcrisis. Dat betekent niet dat er geen problemen zijn in de asielketen: de wachttijden zijn lang, er is sprake van overlast, en de opvang schiet tekort. Deze problemen liggen echter binnen de asielketen zelf, want van toenemende asielstromen is geen sprake. Wethouder Rutger Groot Wassink (GroenLinks) benadrukt dit in een gesprek met Amnesty International: “We hebben natuurlijk geen asielcrisis, maar een opvangcrisis.”
Toch blijft het kabinet steevast verwijzen naar een 'asielcrisis', een term die eveneens gretig wordt overgenomen door de Nederlandse media. Maar is die ‘asielcrisis’ werkelijk een maatschappelijke crisis, of eerder een politiek instrument van de PVV om strengere migratie maatregelen te legitimeren? Dit stelt journalisten voor een lastige keuze: moeten zij iedere uitlating van de PVV breed belichten, wetende dat deze vaak weinig om het lijf heeft?
“Een geconstrueerde crisis”
Terwijl er bij het gebruik van het woord ‘crisis’ grote vraagtekens te plaatsen zijn, is sinds de overwinning van de PVV de media-aandacht voor de ‘asielcrisis’ scherp toegenomen, blijkt uit een analyse van krantenartikelen door masterstudenten Media en Journalistiek van de Erasmus Universiteit. In het jaar volgend op de verkiezingen werden er 437 artikelen geplaatst waarin de term werd gebruikt. Deze toename is te zien in vrijwel alle grote dagbladen.
Er is geen enkele correlatie tussen de asielstromen en de toenemende berichtgeving over de ‘asielcrisis’. De pieken in media-aandacht moeten dus elders worden gezocht. Zo leidde de aankondiging van minister Faber in september 2024 tot een stijging in verslaggeving van minder dan 1% naar 3%. Dit nam ook snel af nadat de juridische complicaties tot licht kwamen. Dit wijst erop dat de berichtgeving over de ‘asielcrisis’ eerder wordt aangestuurd door politieke uitlatingen dan door daadwerkelijke asiel ontwikkelingen.
De manier waarop verschillende media dit onderwerp weergeven, is opmerkelijk. Kwaliteitskranten (NRC, De Volkskrant, Trouw) verwerpen in hun berichtgeving vaak expliciet het bestaan van een dergelijke crisis. Zo werd er in Trouw gesproken van een “geconstrueerde crisis” in een interview met Arjen Boin, hoogleraar publieke instituties en governance. In een onderzoek naar publieke percepties rond migratie, stelt De Volkskrant dat het politieke debat is losgeraakt van de feiten. De term ‘asielcrisis’ wordt nauwelijks zonder aanhalingstekens opgeschreven. Populaire kranten (De Telegraaf, Algemeen Dagblad) daarentegen, poneren de ‘asielcrisis’ vaker als feit.
Ongeacht of de ‘asielcrisis’ daadwerkelijk zo wordt genoemd, wordt deze vrijwel in alle media gepresenteerd als een bedreiging voor de samenleving, vaak door middel van een bedreigings-frame. Een frame in de media is de manier waarop een onderwerp wordt gepresenteerd om het op een bepaalde manier te laten begrijpen door het publiek. Veel media wijzen op de vermeende dreiging die asielzoekers zouden vormen voor sociale voorzieningen, waarbij vaak de nadruk wordt gelegd op huisvesting, zorg en opvangcapaciteit. Ook veiligheid komt vaak aan bod. Zo benadrukken kranten in het bedreigingsframe vaak criminaliteit en terrorisme. Wierd Duk schrijft in De Telegraaf over "mesaanvallen, roofovervallen, verkrachtingen en andere incidenten met immigranten" en "de import van terreur."
In een gesprek met De Correspondent benadrukt migratiehistoricus Nadia Bouras hoe een aanhoudend crisis-frame kan leiden tot morele paniek. Ze wijst op de nasleep van de Maccabi-rellen, wat het gevolg zou zijn van een integratiecrisis: “Dit zien we ook bij de asielcrisis, die eigenlijk geen crisis is. Het is een frame.” Volgens Bouras wordt asiel hierdoor gepresenteerd als de oorzaak van herkenbare maatschappelijke problemen, waardoor mensen de crisis als een realiteit ervaren. Deze morele paniek heeft volgens haar een specifieke functie: “Het rechtvaardigt het voeren van hard, streng repressief beleid.”
In kwaliteitskranten wordt het bedreigings-frame vaak gecombineerd met een humanitair aspect. In dit narratief wordt ook nadruk gelegd op het leed en de rechten van vluchtelingen. Dit frame belicht de oorzaken van migratie, de gevaren van illegale migratie en de ondermaatse leefomstandigheden bij aankomst. Dit narratief wordt toegevoegd om het bedreigings-frame, dat vaak in de media wordt gezien, in balans te brengen en de kwestie verder te contextualiseren. Desondanks dragen beide frames bij aan een overkoepelend crisis narratief.
Dilemma
Kranten kampen zo met een voortdurend dilemma. De 'asielcrisis’ wordt door verschillende politici benoemd en uitvergroot, en is dus van belang in de politieke verslaggeving, ook als dit een morele paniek kan doen aanjagen. “Het is natuurlijk waar dat als je publiceert en iets aandacht geeft, dat ook kan bijdragen aan een crisis-sfeer of onrust onder de bevolking,” vertelt Pim van den Dool, chef van de parlementaire redactie van NRC. “Je kunt daar wel een rem op zetten en dat proberen we ook, maar dat lukt niet altijd genoeg misschien.” Remmen is moeilijk, “het nieuwe kabinet is eigenlijk continu chaos en crisis.”
Van den Dool vertelt hoe een kwaliteitskrant als NRC wikt en weegt in zijn verslaggeving over de ‘asielcrisis’. “Te weinig opvangplekken in gemeenten en overlast van asielzoekers zijn reële problemen waarover je moet rapporteren.” Opvangcapaciteit, huisvesting en langdurige procedures blijven daadwerkelijke problemen in de asielketen. “Op een bepaalde manier wil je de politieke frames kritisch bejegenen en onderuit halen, maar er is soms ook daadwerkelijk iets aan de hand, daar zit dus een spanningsveld.” Journalisten proberen een balans te vinden tussen rechtvaardige verslaggeving van asielproblematiek, zonder ongefundeerde crisis-frames te echoën. Genuanceerde en onafhankelijke verslaggeving is hier volgens Van den Dool de oplossing: “Niet te veel geleefd worden door die politieke ophef en de politieke agenda.”
“Natuurlijk kun je niet van iedere tweet van Wilders nieuws maken. Hoewel zijn tweets een hele grote invloed hebben op de politieke ophef. Hij kan twitteren wat hij wil, de coalitie staat hem dat toe. Maar hij moet wel iets bijzonders roepen voordat wij er nieuws van maken,” aldus Van den Dool.
Verantwoording
Voor dit onderzoek zijn krantenartikelen geanalyseerd uit de vijf grote dagbladen van Nederland; NRC, De Volkskrant, Trouw, Algemeen Dagblad en De Telegraaf. Dit was een dataset van 128524 artikelen. Binnen dit corpus is een dataset geselecteerd van alle artikelen die de term ‘asielcrisis’ bevatten. Dit waren in totaal 437 artikelen, waarvan 271 van kwaliteitskranten en 166 van populaire kranten. Een steekproef van 60 artikelen is geanalyseerd op basis van framing.
De frames die zijn geanalyseerd komen voort uit eerder onderzoek over asiel en migratie in de media. Dit kader is gebruikt om frames in het desbetreffende dataset te identificeren. Analyses zijn vervolgens uitgevoerd in data-analyseprogramma, r.
Het onderzoek is uitgevoerd door studenten Master Media & Journalistiek aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, onder begeleiding van Nel Ruigrok.